Những điểm nghẽn lộ diện từ thực tiễn đối thoại

Không phải đến VPSF 2026, các khó khăn của doanh nghiệp mới được nhắc đến, nhưng điều đáng chú ý là cách các vấn đề được “đặt lên bàn” lần này mang tính cụ thể, có thể đo lường và phản ánh trực diện thực tiễn vận hành. Từ các phiên đối thoại tại Khánh Hòa, Phú Thọ và nhiều địa phương khác, một loạt điểm nghẽn đã được nhận diện với mức độ lặp lại cao, cho thấy đây không còn là những vấn đề cục bộ mà mang tính hệ thống.

Trước hết là điểm nghẽn về thể chế và thực thi chính sách. Hệ thống chính sách đối với doanh nghiệp không thiếu, nhưng vướng mắc chủ yếu nằm ở khâu thực thi. Sự chồng chéo giữa các quy định, cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan thực thi và độ trễ trong xử lý thủ tục khiến chi phí tuân thủ tăng lên đáng kể. Nhiều doanh nghiệp cho biết thời gian hoàn tất một thủ tục hành chính có thể kéo dài hơn dự kiến nhiều lần, làm gián đoạn kế hoạch kinh doanh và gia tăng chi phí cơ hội.

Song song với đó là bài toán hạ tầng kinh tế, đặc biệt là logistics. Dù đã có nhiều cải thiện trong những năm gần đây, nhưng hệ thống hạ tầng vẫn thiếu tính kết nối đồng bộ. Việc thiếu các trung tâm logistics quy mô lớn, thiếu các tuyến vận chuyển hiệu quả khiến chi phí trung chuyển tăng cao và thời gian giao hàng kéo dài.

Một điểm nghẽn khác là khả năng tiếp cận vốn. Trong bối cảnh điều kiện tín dụng chưa thực sự nới lỏng, nhiều doanh nghiệp – đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa – gặp khó trong việc duy trì dòng tiền. Không ít doanh nghiệp buộc phải thu hẹp sản xuất hoặc trì hoãn kế hoạch đầu tư do không đảm bảo được nguồn vốn ổn định.

Nhìn tổng thể, các điểm nghẽn này không tồn tại riêng lẻ mà đan xen, tạo thành một “ma trận chi phí” khiến doanh nghiệp phải liên tục điều chỉnh để thích ứng. Và trong ma trận đó, chi phí vận hành chính là biểu hiện rõ nét nhất của áp lực.

Chi phí vận hành: Áp lực cộng hưởng và bài toán sống còn

Chi phí vận hành hiện nay không chỉ đơn thuần là tổng hợp của các khoản chi phí riêng lẻ, mà là kết quả của một chuỗi tác động cộng hưởng. Dữ liệu từ các doanh nghiệp tham gia đối thoại cho thấy ba nhóm chi phí chính – nguyên vật liệu, logistics và tài chính – đang cùng lúc gia tăng, tạo ra áp lực đa chiều.

Ở khâu sản xuất, giá nguyên vật liệu biến động mạnh khiến doanh nghiệp khó kiểm soát giá thành. Với những ngành có tỷ trọng nguyên liệu cao, chỉ cần giá đầu vào tăng 10–20% cũng có thể làm mất toàn bộ biên lợi nhuận. Trong bối cảnh sức mua chưa phục hồi hoàn toàn, việc tăng giá bán để bù đắp chi phí gần như không khả thi.

Chi phí tài chính cũng là một gánh nặng đáng kể. Lãi suất tuy đã có xu hướng hạ nhiệt nhưng vẫn ở mức khiến nhiều doanh nghiệp phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi vay vốn. Việc khó tiếp cận tín dụng hoặc phải chịu chi phí vốn cao khiến doanh nghiệp không chỉ bị hạn chế trong đầu tư, mà còn chịu áp lực trong vận hành hàng ngày.

Đáng chú ý hơn cả là sự cộng hưởng giữa các yếu tố chi phí. Khi nguyên liệu tăng giá, kéo theo nhu cầu vốn lớn hơn; khi logistics kém hiệu quả, thời gian quay vòng vốn kéo dài; khi chi phí tài chính cao, mọi biến động chi phí khác đều trở nên nhạy cảm hơn. Điều này tạo ra một vòng xoáy chi phí mà doanh nghiệp khó có thể tự tháo gỡ.

Hệ quả là biên lợi nhuận bị thu hẹp, khả năng cạnh tranh suy giảm và dư địa phát triển bị bó hẹp. Không ít doanh nghiệp buộc phải cắt giảm quy mô, tối ưu nhân sự hoặc trì hoãn kế hoạch mở rộng. Với những doanh nghiệp nhỏ, áp lực này thậm chí mang tính sống còn.

Logistics và chi phí ẩn: Vì sao doanh nghiệp Việt khó cạnh tranh

Nếu chi phí nguyên liệu và tài chính là những yếu tố dễ nhận diện, thì logistics lại là “phần chìm của tảng băng” – nơi tập trung nhiều chi phí ẩn nhưng tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh.

Theo nhiều ước tính, chi phí logistics của Việt Nam vẫn chiếm khoảng 16–20% GDP, cao hơn đáng kể so với mức trung bình của thế giới. Con số này phản ánh không chỉ chi phí vận chuyển, mà còn bao gồm lưu kho, trung chuyển, thủ tục và thời gian chờ đợi – những yếu tố thường bị xem nhẹ nhưng lại tạo ra chi phí lớn.

Một trong những nguyên nhân chính là sự thiếu đồng bộ của hạ tầng. Hệ thống giao thông dù được cải thiện nhưng vẫn tồn tại các “điểm nghẽn” khiến việc vận chuyển hàng hóa không liền mạch. Việc thiếu các trung tâm logistics tích hợp khiến doanh nghiệp phải sử dụng nhiều khâu trung gian, làm tăng chi phí và kéo dài thời gian giao hàng.

Bên cạnh đó, tính phân mảnh trong chuỗi cung ứng cũng là một vấn đề. Nhiều doanh nghiệp phải làm việc với nhiều nhà cung cấp dịch vụ khác nhau, từ vận tải, kho bãi đến giao nhận, khiến chi phí quản lý và rủi ro vận hành tăng lên. Việc thiếu một hệ sinh thái logistics thống nhất khiến doanh nghiệp khó tối ưu hóa chi phí.

Đáng chú ý là yếu tố thời gian – một dạng chi phí ẩn nhưng có tác động lớn. Thời gian vận chuyển kéo dài không chỉ làm tăng chi phí lưu kho, mà còn ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng đơn hàng và uy tín với đối tác. Trong bối cảnh thương mại điện tử và chuỗi cung ứng toàn cầu yêu cầu tốc độ cao, bất kỳ sự chậm trễ nào cũng có thể làm mất lợi thế cạnh tranh.

Ngoài ra, các chi phí không chính thức và chi phí tuân thủ cũng góp phần làm gia tăng tổng chi phí logistics. Những khoản chi này khó đo lường, nhưng lại hiện hữu trong quá trình vận hành, làm giảm tính minh bạch và dự báo của chi phí. Chính những yếu tố này khiến doanh nghiệp Việt Nam, dù có lợi thế về lao động và thị trường, vẫn gặp khó trong cạnh tranh quốc tế. Khi chi phí logistics cao, giá thành sản phẩm bị đẩy lên, làm giảm khả năng cạnh tranh so với các quốc gia có hệ thống logistics hiệu quả hơn.

Khi chi phí vận hành trở thành áp lực sống còn, vấn đề không còn nằm ở từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà phản ánh trực tiếp chất lượng của môi trường kinh doanh. Một nền kinh tế cạnh tranh không phải là nơi doanh nghiệp liên tục “chống đỡ” chi phí, mà là nơi chi phí được kiểm soát, minh bạch và có thể dự báo.

Những gì được nêu ra tại VPSF 2026 cho thấy bài toán chi phí cần được giải quyết ở tầm hệ thống, từ thể chế đến hạ tầng và tài chính. Khi các nút thắt này được tháo gỡ, khu vực kinh tế tư nhân sẽ có thêm dư địa để phục hồi, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới tăng trưởng bền vững.