Áp lực kép từ điểm nghẽn thể chế và chi phí “vô hình”

Từ các phiên đối thoại tại Khánh Hòa, Phú Thọ và nhiều địa phương trong khuôn khổ VPSF 2026, một thực tế dần hiện rõ: phần lớn khó khăn của doanh nghiệp không chỉ đến từ thị trường, mà bắt nguồn từ thể chế và cách thức thực thi chính sách. Khung chính sách nhìn tổng thể không thiếu, nhưng khi đi vào triển khai lại phát sinh nhiều bất cập. Doanh nghiệp liên tục đối mặt với tình trạng chồng chéo giữa các quy định, sự thiếu thống nhất trong cách hiểu và áp dụng giữa các cơ quan, cùng với độ trễ trong xử lý thủ tục. Những yếu tố này không chỉ làm gia tăng chi phí tuân thủ, mà còn kéo dài thời gian triển khai dự án, khiến cơ hội kinh doanh bị bỏ lỡ.

Ở nhiều lĩnh vực, cùng một vấn đề có thể chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản pháp lý khác nhau, tạo ra một “ma trận quy định” khiến doanh nghiệp lúng túng trong việc lựa chọn hướng đi. Trong khi đó, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến tình trạng mỗi nơi áp dụng một cách, làm gia tăng rủi ro và chi phí vận hành. Điều đáng chú ý là những điểm nghẽn này không mới, nhưng vẫn lặp lại qua nhiều năm, cho thấy tốc độ cải cách thể chế chưa theo kịp yêu cầu của thực tiễn và sự vận động của thị trường.

Đi cùng với những rào cản hữu hình là một lớp chi phí khác khó nhận diện hơn nhưng có tác động sâu rộng: chi phí thể chế. Nếu chi phí nguyên liệu hay logistics có thể đo đếm, thì chi phí thể chế lại nằm ở “phần chìm” của hoạt động kinh doanh. Đó là chi phí của thời gian chờ đợi, của sự bất định trong quy định và của những rủi ro phát sinh khi chính sách thay đổi hoặc được thực thi thiếu nhất quán. Mỗi ngày chậm trễ trong xử lý thủ tục không chỉ làm gián đoạn dòng tiền, mà còn là một chi phí cơ hội; mỗi lần phải điều chỉnh kế hoạch do thay đổi quy định đều làm gia tăng chi phí vận hành.

Trong môi trường mà tính minh bạch và khả năng dự báo chưa cao, doanh nghiệp buộc phải duy trì một “biên an toàn” lớn hơn, từ việc dự trữ nguồn lực đến hạn chế mở rộng đầu tư. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả kinh doanh, mà còn kìm hãm động lực đổi mới. Đáng chú ý, chi phí thể chế không tác động đồng đều. Doanh nghiệp lớn có khả năng thích ứng tốt hơn nhờ nguồn lực và kinh nghiệm, trong khi doanh nghiệp nhỏ và vừa – chiếm đa số – lại chịu áp lực lớn hơn. Hệ quả là khoảng cách giữa các nhóm doanh nghiệp ngày càng giãn ra, ảnh hưởng đến tính bao trùm và bền vững của tăng trưởng.

Nhìn từ VPSF 2026, điểm nghẽn thể chế không chỉ là vấn đề về quy định, mà là vấn đề về chi phí – một loại chi phí vô hình nhưng hiện hữu, đang âm thầm định hình năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Khi những chi phí này chưa được nhận diện đầy đủ và xử lý hiệu quả, mọi nỗ lực cải thiện môi trường kinh doanh sẽ khó đạt được tác động như kỳ vọng.

Từ đối thoại đến cải cách và hành động của VPSF 2026

Phát biểu khai mạc Diễn đàn kinh tế tư nhân Việt Nam vòng địa phương tại Khánh Hòa, ông Đặng Hồng Anh, Phó chủ tịch Hội Liên hiệp thanh niên Việt Nam, Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam, Chủ tịch Diễn đàn kinh tế tư nhân Việt Nam 2026, khẳng định, diễn đàn năm nay mang sứ mệnh đặc biệt: chuyển từ tư duy kiến nghị, tháo gỡ khó khăn thuần túy sang mô hình “đồng kiến tạo chính sách”.

Theo đó, một trong những chuyển động đáng chú ý của VPSF 2026 không nằm ở quy mô hay số lượng phiên đối thoại, mà ở cách diễn đàn định nghĩa lại vai trò của mình đối với vấn đề thể chế. Nếu ở các kỳ trước, đối thoại chủ yếu dừng ở việc ghi nhận và tổng hợp kiến nghị, thì năm nay, trọng tâm đã dịch chuyển rõ ràng sang đồng kiến tạo giải pháp và thúc đẩy thực thi. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về phương thức tổ chức, mà là một bước tiến trong tư duy chính sách, khi đối thoại không còn là điểm kết thúc, mà trở thành điểm khởi đầu của hành động.

Cấu trúc ba vòng đối thoại – từ địa phương đến vùng và cấp cao – được thiết kế như một quy trình xử lý thông tin có chiều sâu. Ở đó, các vấn đề không chỉ được phản ánh, mà được “lọc”, “làm rõ” và chuẩn hóa trước khi bước vào giai đoạn quyết định. Những kiến nghị của doanh nghiệp không còn dừng lại ở dạng đề xuất rời rạc, mà được phân tích theo nhóm vấn đề, gắn với bối cảnh thực tiễn và định hình thành các phương án có thể triển khai. Đáng chú ý, diễn đàn không dừng lại ở khâu tổng hợp, mà hướng tới theo dõi, đánh giá việc xử lý kiến nghị sau đối thoại. Những nội dung đã được giải quyết, những điểm còn tồn đọng sẽ tiếp tục được rà soát, qua đó nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quá trình hoạch định chính sách.

Cách tiếp cận này cho thấy một sự chuyển dịch rõ ràng: từ đối thoại mang tính phản ánh sang đối thoại mang tính giải quyết. Trong dòng chảy đó, thể chế không còn chỉ là chủ đề được nhắc đến, mà trở thành đối tượng cải cách cụ thể, gắn với lộ trình và kết quả đầu ra.

Tuy nhiên, đột phá thể chế theo tinh thần VPSF 2026 không đơn thuần là việc sửa đổi hay bổ sung các quy định pháp luật. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc kiến tạo một môi trường chính sách minh bạch, nhất quán và có khả năng dự báo – nơi doanh nghiệp có thể vận hành với chi phí thấp hơn và rủi ro được kiểm soát tốt hơn. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể, trong đó các quy định được thiết kế theo hướng liên thông, giảm thiểu chồng chéo và xung đột giữa các văn bản pháp lý. Đồng thời, chất lượng thực thi cần được đặt ở vị trí trung tâm, bởi một chính sách đúng nếu không được triển khai hiệu quả sẽ không tạo ra giá trị thực.

Việc nâng cao năng lực của bộ máy thực thi, chuẩn hóa quy trình và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý, mà còn góp phần giảm đáng kể chi phí cho doanh nghiệp. Song song với đó, tính minh bạch và khả năng dự báo của chính sách cần được cải thiện, để doanh nghiệp có thể xây dựng chiến lược dài hạn thay vì liên tục điều chỉnh theo những thay đổi khó lường.

Trong bối cảnh nền kinh tế đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, khu vực kinh tế tư nhân được kỳ vọng trở thành động lực chính. Nhưng để kỳ vọng đó trở thành hiện thực, điều kiện tiên quyết vẫn là một môi trường thể chế thuận lợi. Thực tiễn từ VPSF 2026 cho thấy, khi các điểm nghẽn thể chế được tháo gỡ, không chỉ chi phí vận hành được giảm bớt, mà niềm tin của doanh nghiệp cũng được củng cố. Khi niềm tin được khôi phục, doanh nghiệp sẽ sẵn sàng đầu tư, mở rộng và đổi mới, tạo ra động lực tăng trưởng thực chất.

Ngược lại, nếu các rào cản thể chế tiếp tục tồn tại, mọi nỗ lực hỗ trợ khác – từ tài chính đến hạ tầng – sẽ khó phát huy hiệu quả. Chính vì vậy, hành trình từ đối thoại đến cải cách mà VPSF 2026 đang theo đuổi không chỉ là một thử nghiệm về phương thức, mà có thể trở thành nền tảng cho một cách tiếp cận chính sách hiệu quả hơn trong dài hạn.

VPSF 2026, với cách tiếp cận mới và kỳ vọng cao hơn, đang mở ra một cơ hội để chuyển hóa đối thoại thành hành động. Nếu tận dụng tốt cơ hội này, đột phá thể chế không chỉ giúp tháo gỡ khó khăn trước mắt, mà còn tạo nền tảng cho một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và cạnh tranh hơn trong dài hạn.