Phần 1: Những điểm nghẽn khiến SMEs bị “mắc kẹt”

Khoảng cách giữa nhận thức và năng lực thực thi

Một trong những vấn đề được nhắc đến nhiều nhất tại diễn đàn là khoảng cách ngày càng lớn giữa nhận thức và hành động. Phần lớn doanh nghiệp đã hiểu rõ về xu hướng chuyển đổi số, phát triển bền vững hay mục tiêu “net zero”. Tuy nhiên khi bước vào triển khai, họ lại thiếu nguồn lực để biến các chiến lược đó thành thực tế. Không ít doanh nghiệp SME đã xây dựng kế hoạch chuyển đổi số, nhưng lại dừng ở mức mua phần mềm hoặc lập website mà không có một chiến lược tổng thể. Điều này khiến việc chuyển đổi trở nên rời rạc, tốn kém nhưng hiệu quả thấp. Về bản chất, vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp không muốn thay đổi, mà ở chỗ họ không đủ năng lực quản trị để dẫn dắt sự thay đổi đó.

Áp lực chi phí và bài toán tài chính

Chi phí luôn là rào cản lớn đối với những doanh nghiệp vừa và nhỏ. Trong bối cảnh kinh tế biến động, giá nguyên vật liệu, chi phí logistics và lãi suất tài chính đều có xu hướng gia tăng, khiến biên lợi nhuận của doanh nghiệp bị thu hẹp đáng kể. Đặc biệt, khi nói đến chuyển đổi xanh hay chuyển đổi số, đây đều là những lĩnh vực đòi hỏi đầu tư ban đầu lớn. Việc thay đổi công nghệ, cải tiến quy trình sản xuất hay đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường quốc tế không chỉ tốn kém mà còn mang tính dài hạn, trong khi những doanh nghiệp vừa và nhỏ thường bị áp lực dòng tiền ngắn hạn. Chính sự “lệch pha” giữa yêu cầu đầu tư dài hạn và khả năng tài chính ngắn hạn khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào thế giằng co.

Hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao

Nguồn nhân lực là một điểm nghẽn khác mang tính cấu trúc. Các doanh nghiệp thường gặp khó khăn trong việc thu hút và giữ chân nhân sự chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, quản trị dữ liệu hay phát triển bền vững. Ngay cả khi có thể tuyển dụng, doanh nghiệp cũng không dễ xây dựng được một đội ngũ đủ mạnh để triển khai các dự án lớn. Điều này dẫn đến việc phụ thuộc vào bên thứ ba hoặc triển khai nửa vời, thiếu tính đồng bộ. Tại diễn đàn Kinh tế Tư nhân 2026, nhiều ý kiến cho rằng SMEs đang “thiếu người hiểu việc”, chứ không đơn thuần là thiếu người.

Rào cản thể chế và thủ tục hành chính

Mặc dù môi trường kinh doanh tại Việt Nam đã được cải thiện đáng kể trong những năm gần đây, nhưng đối với các doanh nghiệp SME, các thủ tục hành chính vẫn là một gánh nặng không nhỏ. Từ việc tiếp cận vốn, xin giấy phép đến thực hiện các quy định liên quan đến môi trường, thuế hay xuất khẩu, tất cả đều đòi hỏi thời gian, chi phí và sự am hiểu pháp lý.

Đặc biệt, trong bối cảnh các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe (như cơ chế điều chỉnh biên giới carbon - CBAM của EU), SMEs không chỉ phải tuân thủ quy định trong nước mà còn phải thích ứng với luật chơi toàn cầu. Điều này tạo ra một áp lực kép, khiến nhiều doanh nghiệp cảm thấy “đuối sức” ngay từ vạch xuất phát.

Thiếu liên kết trong chuỗi giá trị

Một điểm yếu cố hữu của SMEs là hoạt động đơn lẻ, thiếu sự liên kết với các doanh nghiệp khác trong chuỗi giá trị. Điều này khiến họ khó tận dụng được lợi thế quy mô, cũng như hạn chế khả năng tiếp cận thị trường lớn. Nhiều doanh nghiệp vẫn hoạt động theo mô hình “mạnh ai nấy làm”, dẫn đến việc cạnh tranh nội bộ thay vì hợp tác để cùng phát triển. Khi tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu, họ thường ở vị trí thấp, dễ bị thay thế và khó tạo ra giá trị gia tăng cao.

Phần 2: Những giải pháp để doanh nghiệp thoát “kẹt”

Tái định hình chiến lược kinh doanh

Một thông điệp quan trọng từ Diễn đàn Kinh tế Tư nhân 2026 là SMEs cần thay đổi cách tiếp cận. Thay vì chạy theo tất cả các xu hướng, doanh nghiệp nên lựa chọn những lĩnh vực phù hợp nhất với năng lực cốt lõi của mình để đầu tư.

Chuyển đổi số hay chuyển đổi xanh không phải là đích đến, mà là công cụ. Nếu không gắn với mục tiêu kinh doanh cụ thể, những nỗ lực này sẽ dễ trở thành gánh nặng thay vì động lực. Việc xác định đúng điểm bắt đầu và lộ trình phù hợp sẽ giúp SMEs tối ưu nguồn lực và giảm thiểu rủi ro.

Tăng cường tiếp cận tài chính và các cơ chế hỗ trợ

Để giải quyết bài toán vốn, cần có sự phối hợp giữa Nhà nước, tổ chức tài chính và doanh nghiệp. Các gói tín dụng ưu đãi, quỹ hỗ trợ đổi mới sáng tạo hay cơ chế bảo lãnh tín dụng cho SMEs cần được triển khai hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần chủ động nâng cao năng lực quản trị tài chính, minh bạch hóa hoạt động để tăng khả năng tiếp cận vốn. Trong bối cảnh mới, việc gọi vốn không chỉ dựa vào tài sản thế chấp, mà còn phụ thuộc vào tính khả thi của mô hình kinh doanh và chiến lược phát triển dài hạn.

Đầu tư dài hạn thông qua phát triển nhân lực

Một giải pháp căn cơ là đầu tư vào con người. SMEs có thể không cạnh tranh được về mức lương với các tập đoàn lớn, nhưng hoàn toàn có thể tạo ra môi trường làm việc linh hoạt, cơ hội học hỏi và phát triển để thu hút nhân tài.

Ngoài ra, việc hợp tác với các trường đại học, trung tâm đào tạo hoặc tham gia các chương trình nâng cao kỹ năng do Nhà nước và tổ chức quốc tế hỗ trợ cũng là hướng đi hiệu quả. Trong bối cảnh chuyển đổi số và xanh hóa, việc đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động hiện tại là điều vô cùng cần thiết.

Cải cách thể chế và giảm gánh nặng thủ tục

Từ góc độ chính sách, một trong những kiến nghị mạnh mẽ tại diễn đàn là tiếp tục cải cách thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa và số hóa. Việc xây dựng các nền tảng dịch vụ công trực tuyến hiệu quả sẽ giúp giảm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp.

Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho SMEs trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, đặc biệt là các yêu cầu liên quan đến môi trường và phát triển bền vững. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp vượt qua rào cản, mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Thúc đẩy liên kết và xây dựng hệ sinh thái

Doanh nghiệp vừa và nhỏ không thể phát triển bền vững nếu tiếp tục hoạt động đơn lẻ. Việc tham gia vào các hiệp hội ngành nghề, cụm liên kết hoặc hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ giúp doanh nghiệp chia sẻ nguồn lực, học hỏi kinh nghiệm và mở rộng thị trường.

Đặc biệt, vai trò của các doanh nghiệp lớn trong việc dẫn dắt chuỗi cung ứng cũng cần được phát huy. Khi SMEs trở thành một phần trong hệ sinh thái của các tập đoàn lớn, họ không chỉ có cơ hội ổn định đầu ra mà còn được nâng cao tiêu chuẩn và năng lực quản trị.

Kết luận

Những gì được thảo luận tại Diễn đàn Kinh tế Tư nhân 2026 cho thấy rõ một thực tế: SMEs không thiếu ý chí, cũng không thiếu nhận thức, nhưng đang bị “kẹt” trong một hệ thống rào cản mang tính đa chiều, từ nội tại doanh nghiệp đến môi trường bên ngoài.

Để có thể thoát khỏi tình trạng này, doanh nghiệp sẽ cần một cách tiếp cận đồng bộ. Trong đó doanh nghiệp chủ động thay đổi, còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và hỗ trợ. Khi những nút thắt được tháo gỡ đúng cách, khu vực SMEs không chỉ vượt qua khó khăn trước mắt mà còn có thể trở thành động lực thực sự cho tăng trưởng kinh tế bền vững trong dài hạn.